تغییر محسوس نگرش به مساله گردشگری از «تفریح» به «سرمایه گذاری بر تفریح» در ایران ناشی از تغییرات کلان این صنعت پولساز در دنیا است، داده های مربوط به تحلیل مقاصد جذاب نشان می دهد ، مکان هایی که به صورت همزمان روی زیرساخت ، خدمات و برنامه های بلند مدت توسعه کار کرده اند، سهم بیشتری از بازار گردشگری داشته و بازده های اقتصادی بالاتری را نشان می دهند.
با این حال گردانندگان بسیاری از مکان های توریستی در دنیا با بی توجهی به زیر ساخت های اصلی این صنعت ، تنها با تکیه بر پتانسیل های گردشگری با خیال اینکه صرف جاذبه گردشگری، یک مکان را به مقصدی مطمئن تبدیل می کند، به هیچ یک از الزامات صنعتی و بازار اهمیت نداند تا زمانی که قوی سیاه رکود و از رونق افتادگی گردشگری خود را نشان می دهد. در کشور ما نیز بسیاری از نهاد های گرداننده و متولیان امر در حوزه گردشگری با خیال اینکه جذابیت های گردشگری نعماتی ابدی هستند، آن ها را به حال خود رها کرده و سالانه خسارات جبران ناپذیری به این منابع ارزشمند ملی وارد می کنند.
اما ایران با وجود منابع سرشار گردشگری اعمم از طبیعی ، تاریخی،فرهنگی ، انسانی ، تجاری ، مذهبی و حتی درمانی از بخش اندکی از پتانسیل های بافت موجود ، بهره مند می شود، دلیل اصلی این عدم مدیریت کلان نیز ، بی توجهی به زیر ساخت های اساسی صنعت گردشگری است که هرساله استاندارد های آن بروز تر شده و در تمام دنیا بالاتر می روند.
اما با این اوصاف هنوز بخش های گسترده فراوانی در کشور دارای پتانسیل هایی است که با ورود بخش خصوصی و سرمایه گذاری های خرد و کلان ، می تواند به حداکثر ظرفیت گردشگری خود در منطقه برسد که در این مقاله با یک دید تحلیلی به این صنعت و بررسی وضعیت موجود به سراغ این زیر ساخت ها میرویم.
یک مکان چگونه به یک مقصد گردشگری تبدیل می شود؟
یک مکان با استعداد گردشگری که در دسته بندی ( فرهنگی ، تاریخی ، طبیعی ، تفریحی ،ورزشی ، درمانی،آموزشی،اکو توریسم ، مذهبی ) از لحاظ جذابیت قرار میگیرد ، درصورت وجود خدمات جانبی و سری زیر ساخت های حداقلی از جمله ، مسیر های دسترسی، اقامت، خوراک به یک مقصد گردشگری تبدیل می شود. اما تبدیل شدن به یک مقصد گردشگری استاندارد پایدار ، چیزی فراتر ازاین الزامات اولیه را نیاز دارد که منظور از زیرساخت در حوزه گردشگری دقیقا همین موضوع است، بستر هایی چون ، تنوع در خدمات حمل و نقل، اقامت، خدمات شهری ،برندنیگ و تبلیغات اصولی ، زیر ساخت های درمانی و رفاهی ،فرهنگ سازی عمومی در مکان مقصد ، سازماندهی تور های گردشگری ، برقراری حداکثر امنیت ، نیاز سنجی و تامین به موقع ، آسیب شناسی و تحلیل های آماری از داده ها، حمایت از اقتصاد های کوچک محلی و همینطور زیر ساخت های دیجیتالی فیزیکی و مجازی مقصد مد نظر .
وضعیت کنونی زیرساختهای گردشگری ایران
با توجه به سقوط ارزش پول ملی و برداشته شدن گام هایی در جهت توسعه زیر ساخت های گردشگری، ایران بستر مناسبی برای گردشگران خارجی ، مخصوصا حوزه خلیج فارس به شمار می آمد ، اما برخی از سیاست گذاری های غلط اقتصادی و همینطور تشدید شدن تحریم ها ، بازده مد نظر کارشناسان در این صنعت حاصل نشد ه و همچنان با ماکزمیم ظرفیت گردشگری خود فاصله داریم ، در ادامه نیز به سراغ ارکان اصلی زیرساخت های گردشگری خواهیم رفت.
حملونقل
ایران مجهز به ۹۰ فرودگاه بهره برداری شده است که تعداد ۲۹ عدد ازین فرودگاه ها بین المللی هستند، این فرودگاه ها ۲۴ استان از ۳۱ استان ایران را به شبکه حمل و نقل هوایی دنیا متصل می کند. اما فرسودگی بخش عمده ای از ناوگان هوایی ، منجر به کم شدن پرواز ها و همچنین بیشتر شدن تقاضا و در نتیجه گرانی این نوع سفر در ایران شده است.
به علاوه با وجود ۱۵ هزار کیلومتر شبکه ریلی راه آهن استاندارد و ۹۶ کیلومتر راه آهن عریض و ۴۹۷ ایستگاه قطار فعال در کشور ایران را گرچه با فاصله نسبت به کشور های توسعه یافته اما از طریق ترابری ریلی نیز به صورت یکپارچه به یک دیگر متصل می کند. خوب است بدانیم با وجود شبکه ریلی وسیع ،سرانه زیرساختی راه آهن به ازای هر کیلومتر مربع بسیار کم است و از بین ۹۰ کشور دارای راه آهن ایران رتبه ۶۴م را دارد.
در زمینه حمل و نقل جاده ای نیز شبکه گسترده ۲۲۱ هزار کیلومتری در تمام ۳۱ استان از طریق بزرگراه ها، آزادراه ها، مسیر های اصلی و فرعی و ، جاده های روستایی مسئولیت جابجایی ۵۵۰ میلیون تن کالا و ۱۴۶ میلیون مسافر را در طول سال به عهده دارد. جاده هایی با هزینه تعمیر و نگه داری سالانه ۱۳۰ همتی (هزار میلیارد تومان) که با فرسودگی و نیاز فوری تعمیر مواجه اند. طبق آمار ، ایران رده ۲۳ بیشتری مساحت جاده در دنیا و رتبه ۱۸م بیشترین آزاد راه افتتاح شده را دارد . که طبق آمار های منتشر شده تنها ۲۲% از این شبکه دارای کیفیت استاندارد و سالم ارزیابی شده است.
اقامت و هتلسازی
طبق آمار رسمی تا سال ۱۱۴۰ ورزات گردشگری ایران گزارش ۱۴۷۴ هتل و ۲۹۱۹ اقامتگاه بومگری را منتشر کرده است، این آمار متناسب با سرانه اقامتگاه در کشور و در مقایسه با کشور همسایه امارات که عدد ۱۰۸۹ هتل تا سال ۲۰۲ را ثبت کرده ، ضعیف است. این حجم گردشگری بالا و تنوع پذیرایی که خود نوعی جاذبه گردشگری نیز محسوب میشود را در این کشور توجیه می کند.
خدمات شهری و رفاهی
دسترسی آزاد به خدمات بهداشتی ، امنیتی و مخابراتی و حتی اطلاع رسانی های چند زبانه که یکی از نقاط ضعف مهم زیرساخت های ایران است از ارکان مهم و جدا ناپذیر یک مقصد گردشگری پایدار محسوب می شود، وجود مراکز خرید و امکانات تفریحی که یکی از کلیدی ترین عوامل رضایت مشتری محسوب می شود نیز در برخی شهر های ایران قابلیت بهتر شدن دارد ، اما جزو نقاط ضعف عمده شهر ها در ایران در نظر گرفته نمی شود.
بر اساس گزارش Numbeo ( بزرگترین پایگاه داده های جهانی از هزینه و کیفیت زندگی) در سال ۲۰۲۵ در میان ۸۹ کشور بررسی شده ایران رتبه ۸۴م را کسب کرده است ، یکی از پارامتر های در نظر گرفته شده در این رتبه بندی ، کیفت خدمات شهری و مقایسه زیر ساخت های شهر ها با یک دیگر است.
زیرساختهای درمانی و گردشگری سلامت
ایران در حوزه گردشگری سلامت از مزیت های قابل توجهی برخوردار است، وجود پزشکان و مراکز درمانی تخصصی ، فرصت مناسبی برای جذب گردشگرانی است که به قصد درمان و یا عمل های زیبایی سفر میکنند. مقرون به صرفه بودن خدمات درمانی در ایران در مقایسه با کشور های همسایه، با سرمایه گذاری متمرکز در این حوزه ، ایران را به یکی از جذاب ترین و رقابتی ترین مقاصد گردشگری سلامت در منطقه و دنیا تبدیل میکند.
در ایران از بیش از ۱۰۵۴ بیمارستان بهره برداری شده است که در این بین ۴۰ مرکز روانپزشکی ، ۳۲ مرکز زنان-زایمان ، ۲۱ مرکز کودکان ، ۱۶ مرکز تخصصی چشم ، ۱۳ مرکز قلب و عروق ، ۱۰ مرکز سوانج-سوختگی ،۱۰ مرکز تخصصی سرطان – انکولوژی ، ۴ مرکز ارتوپدی و ۱ مرکز تخصصی پوست ، جراجی ترمیمی و اورولوژی وجود دارد.
به طور مثال در جهان سرانه وجود دستگاه MRI برای هر ۴۰۰-۵۰۰هزار نفر می باشد که این عدد در ایران برای هر ۲۵۰ هزار نفر است. به گزارش وزیر بهداشت ۵۰ درصد ظرفیت درمانی کشور که ۶۳ هزار تخت بیمارستانی است تنها در ۱۰ سال اخیر ایجاد شده که خبر از آگاهی دولت از اهمیت بخش زیرساخت درمانی را میدهد.
اما با این وجود تنها مزیت رقابتی ایران ، ارزانی خدمات درمانی است ، زیرا در مقایسه با کشور های توسعه یافته ، همچنان به لحاظ کمی و کیفی ، فاصله زیادی با آنها داریم ، به طور مثال در کشور کلمبیا (جمعیت ۵۲ میلیون نفر) بیش از ۱۰ هزار بیمارستان ، در ژاپن( ۱۲۰ میلیون نفر)بیش از ۸۲۰۰ بیمارستان و در آمریکا(۳۴۰ میلیون نفر) بیش از ۶۱۰۰ بیمارستان وجود دارد.
چالشهای اصلی توسعه زیرساختهای گردشگری
- عدم جذابیت پروژه های تعریف شده سرمایه گذاری
- فرسودگی بخش های متنوع زیر ساخت های موجود
- توجه نکردن به استاندارد های بین المللی
- ضعف در یکپارچه کردن بازار هدف
- نداشتن بینش بلند مدت برای هر پروژه
- عدم تمایل دولت به شروع پروژه جدید
فرصتهای پیشروی گردشگری ایران
عمده چالش های پیش روی سرمایه گذاری در این صنعت قابل حل هستند و بعضا برای آنها در مقیاس جهانی راه حل های متنوعی وجود دارد؛ برای مثال عدم ورود دولت به پروژه های گردشگری سنگین به علت توجیه ناپذیر بودن برخی از اقدام ها و مدون نبودن طرح است ، که میتوان با تنظیم یک طرح توجیحی و بیزنس مدل هوشمندانه ، پای دولت و حتی سرمایه گذار های بخش خصوصی خارجی را نیز به پروژه باز کرد.
با توجه به آمار و رشد تقاضای سفر ها به منطقه و کشورمان ، حتی بعد از جنگ ۱۲ روزه ، و مقایسه نرخ دلار میتوان حضور چندین برابری گردشگران در کشور را پیش بینی کرد و با متمرکز کردن سرمایه های پراکنده غیر فعال در کشور و جهت دهی هدفمند برای تعریف پروژه های متنوع گردشگری از توانایی استفاده ه از ظرفیت های بالای خدمات ، اقامت و تفریحی استفاده کرد
شرکت سایان با تعریف و برنامه ریزی بلند مدت پروژه های بستر گرای گردشگری در مناطق مرکزی ایران به خصوص شهرستان توریستی کاشان ، در حال ثبت تجربه های مثبتی در زمینه ورود بخش خصوصی به این حوزه است ، کارشناسان بخش توسعه زیر ساخت، رشد چشمگیر مهاجرت معکوس و محبوبیت سفر های داخلی را در سال های آینده پیش بینی میکنند که این موضوع بستر را برای حضور هرچه فعال تر سرمایه گذاران آماده میکند.
نقش سرمایهگذاری در آینده گردشگری ایران
توسعه زیر ساخت گردشگری تنها به افزایش تعداد بازدید کنندگان منجر نمی شود، بلکه با تاثیر عمیق بر ساختار اقتصادی ، از مقیاس کلان تا اقتصاد خانوار را در منطقه تحت تاثیر می گذارد. اشتغال زایی و ارتقای کیفیت خدمات شهری اولین دستاورد های توسعه زیر ساخت گردشگری است . یعنی با سرمایه گذاری خود شهروندان بر روی پتانسیل های توریستی و یکپارچگی آن با مناطق نزدیک ، نه تنها شاهد بهبود خدمات هستیم ، بلکه در قدم های بعدی ، اقتصاد شهری ، متوسط دستمزد ها ، تنوع خدمات و محصولات ، توجه بیشتر نهاد های حاکمیتی و حتی تصویر فرهنگی منطقه در سطح ملی و منطقه نیز دستخوش تغییر می شود.
آینده زیرساختهای گردشگری ایران
آینده توریسم ایران به میزان توجه به طرح های توجیهی و برنامه ریزی های بلند مدت در زمینه توسعه زیر ساخت ها وابسته است. بهره مندی از فناوری های بروز در زمینه توریسم دیجیتال که بخش جدایی نا پذیری از گردشگری معاصر است ، در ایران با رشد باور نکردنی در حال پیشرفت است که با توجه علاقه سرمایه گذاران در این بخش ، امیدواری های زیادی برای ورود سرمایه گذاران به دیگر بخش را افزایش می دهد.
توسعه گردشگری پایدار ، تمرکز بر کیفیت خدمات و البته مشارکت فعال بخش خصوصی و همراه کردن ارگان های دولتی زیر میتواند سرعت را در مسیر رشد این صنعت هموار کند.
نقش سرمایهگذاری بخش خصوصی در توسعه زیرساختها
اقتصاد ایران ، در نقطه غیر پایدار کنونی کمتر از قبل به اقتصادی دولتی وابسته است، عدم تعادل نقدینگی منجر به ترس سرمایه گذاران خصوصی و البته توجه دولت به دیگر بخش های غیر ضروری در زیرساخت است.
که با توجه به پیش بینی های صورت گرفته ، همین موضوع بستر را برای تعریف پروژه های سودده تر آماده می کند، زیرا نیاز و تقاضا در این حوزه ها تنها برای مدتی مسکوت می ماند و با احساس خلاء و عدم وجود جایگزین های مناسب ، بازار نقدینگی زیادی را به سمت اولین پاسخ های استاندارد این حوزه روانه می کند، مانند شرکت های که بعد از کرونا به روند دور کاری تبدیل شدند ، زیرا بازار کار آماده کار حضوری با وجود اضطراب های اجتماعی ناشی از همه گیری نبود ، امروز هم جامعه گردشگری را به عنوان یک نیاز معرفی میکند، نیازی که با توجه به شرایط اقتصادی و افت قدرت خرید مردم هرچه بیشتر به منطقه محل زندگی آنها معطوف میشود، به همین دلیل است که افزایش پراکندگی این سرمایه گذاری ها منجر به ورود نقدینگی هر منطقه به ساز و کار زنجیره تامین خود منطقه باز میگردد و از رکود جلوگیری میکند.
جمعبندی
گردشگری و البته زیر ساخت های آن ستون فقرات اقتصاد در حال گذار کشور ماست، توسعه این بخش مهم ، در وهله اول به اقتصاد محلی و در مقیاس بزرگتر با تبدیل شدن به یک فرهنگ ملی میتواند نجات دهنده اقتصاد کلان باشد، بادرس گرفتن از نمونه های موفق کشور های نزدیک میتوان دایره تاثیر صنعت گردشگری بر اقتصاد و رشد کسب و کار های داخلی و البته ارتباط موثر با کشور های توسعه یافته را مشاهده کرد.
ایران با وجود پتانسیل های فرهنگی، طبیعی ، تاریخی و درمانی متنوع و مقرون به صرفه ، جایگاه ویژه ای برای سرمایه گذاران داخلی و خارجی دارد که با توجه به نیروی انسانی آماده به کار تنها نیازمند یک اراده جمعی برای شروع یک قدم مثبت است.
جایگاه شایسته ایران در بازار گردشگری جهانی ، وابسته به اعتماد سرمایه گذاران و تلاش روز افزود طراحان پروژه های جدید است که با تمرکز بر توسعه زیر ساخت های این صنعت در بلند مند ، کشور را به یک پایگاه مناسب در گردشگری پایدار تبدیل کرده و در مقابل با افزایش بازدهی اقتصادی قابل قبول کیفیت زندگی را برای مردمی که شایسته بهتر زیستن هستند ، فراهم کند.
